ابن هیثم

پدر نورشناسی

ابن هیثم
تاریخ از پدر نورشناسی می گوید

سایه روشن های یک سرگذشت

 

اشاره

وقت گشتی دگر است و ما را آهنگ سفر به زمان های بسلو دور. چه باک است از دوری راه که: مرکب تاریخ بسیار راهوار است. هدف، زنده کردن یاد صاحب نامی است که پرتو اندیشه هایش اروپای قرون وسطایی دربند در بیداد سکون و انجماد را نشانه گرفت.

چه نیازی است به توشه در این سفر که همچون دیگر سیاحت های تاریخی، حس افتخار آمیخته به حیرت از توانمندی های یک مسلمان، ما را همراهی خواهد کرد.

 

مقدمه

داستان از احوال دانش پژوهی است که همچون دیگر اندیشمندان روزگاران قدیم، در قلمروهای گوناگونی – که امروز برای علوم در نظر گرفته می شود – شامل ریاضی،
نجوم و فیزیک فعالیت میکرد. مطالبی بسیار در این زمینه ها و در سیاست، موسیقی و شعر به دست وی نگاشته شده است که البته شمار اندکی از آنها باقی مانده، اما همۀ آنها به زبان های دیگر از جمله لاتین و عبری ترجمه شده است. این مقاله ها با تکیه بر نظریه های ریاضی، اصول هندسی و مشاهده های متکی بر آزمایش های نظام مند، درستی دیدگاه های بزرگانی همچون اقلیدس و بطلمیوس را زیر سوال می برد و در ادامه، انقلابی در باورهای دانشمندان و فیلسوفان اروپا در دوران قرون وسطی پدید می آورد.

اکنون به آنچه از سرگذشت «ابوعلی حسن بن هیثم» در کتاب تاریخ علم باقی مانده است، نگاهی می اندازیم.

 

 

حصار یک قلمرو فیزیکی فرو میریزد

ابن هیثم در سال ۹۶۵ هجری قمری در سرزمین عراق به دنیا آمد. دوران تحصیل را در زادگاهش، بصره، و سپس در بغداد پشت سر گذاشت. گفته می شود که برای مهار طغیان رود نیل مدتی را در مصر گذرانده است اما با بی ثمر ماندن طرح های مهندسی اش از بیم خشم خلیفه آن زمان، الحکیم، ناگزیر تا زمان مرگ خلیفه، تظاهر به دیوانگی میکند. به هر حال، در سفر به اسپانیا از تمام فرصت خود برای پژوهش در زمینه های گرگون به ویژه فیزیک بهره می گیرد و حاصل همین کوشش ها نام ابن هیثم را به عنوان یکی از فیزیکدانان برجسته در جهان جاودانه می کند.

با اینکه اعتبار و شهرت ابن هیثم با دانش فیزیک درآمیخته است، اما این سربلندی را باید مرهون میل وافر و علاقۀ سیری ناپذیرش به هندسه دانست. این ادعا با توجه به نوشته های بسیاری که از وی دربارۀ هندسه و کاربرد اصول هندسی تحلیلی، با برقرار کردن پیوند میان جبر و هندسه توسط ابن هیثم توسعه یافت. این گفته وی را نیز میتوان به ستایش از علم هندسه تعبیر کرد که: «آنچه اجزای جهان هستی را پابرجا نگاه میدارد اصول هندسی است و برای درک پدیده های طبیعی و رسیدن به جوهر اصلی در طبیعت باید در خطوط، زوایا و اشکال طبیعی دقیق شد.» به یقین، باید پیروزمندی وی در کشف علت رویدادهایی همچون تشکیل سایه، خورشید گرفتگی و رنگین کمان را پایبند بودن اوبه همین باور تفسیر کرد که سبب حضور بیشتر در پهنۀ نور انجامید و در نتیجه، حوزه جدیدی از فیزیک را به عنوان اپتیک یا نور شناسی معرفی کرد.

«المناظر» کتابی است که از این دانش پژوه مسلمان به جای مانده است؛ اثری بی نظیر که یافته های وی را در زمینه اپتیک دربردارد. نویسنده در این شاهکار خود با تکیه بر نظریه های ریاضی به توضیح علمی فرایند دیدن میپردازد و سعی میکند سازوکار دیدن با دو چشم را توضیح دهد و در همینجاست که به طور دقیق بخشهای تشکیل دهندۀ چشم را معرفی میکند. ابن هیثم در این کتاب، ارتباط نظاممند میان مشاهده، فرضیه سازی و توجیه علمی رویدادها را به نمایش گذاشته است. برای نمونه، به کمک روشهای آزمایشگاهی، رفتار نور را بررسی میکند و با همراه کردن دلایل هندسی مبتکرانه، از یافته های خود در پرده برداری از راز بینایی و عملکرد چشم بهره میگیرد.

ابن هیثم نخستین کسی است که آزمایش های تجزیه نور به رنگهای سازندۀ آن را ترتیب میدهد. در جریان همین مشاهده ها و تجربه هاست که درمی یابد دیدگاه بطلمیوس و اقلیدس دربارۀ دیدن اشیا درست نیست؛ به این معنی که دیدن، ناشی از نورهایی نیست که از چشم انسان به بیرون می تابد بلکه این فرایند، ناشی از رسیدن نور از سطح جسم به چشم و سپس به مرکز بینایی واقع در جلوی مغز است.

مجموعه این روشنگری ها بود که به معرفی حوزه جدیدی در فیزیک انجامید و سبب شهرت گرفتن ابن هیثم به عنوان پدر علم نورشناسی شد.

ابن هیثم یکی از معروفترین و پرکارترین ریاضیدانان دنیای عرب در قرون وسطی به شمار میرود و کتاب المناظرش شاهکاری بود که بر دیدگاههای دانشمندان اروپایی همچون راجر بیکن اثرهای عمیق گذاشت. این کتاب پس از جلب توجه ریاضیدانان نامی، مانند کپلر، دکارت و هویگنس[Huygens] در سال ۱۵۷۲ در اروپا به چاپ رسید.

این دانشمند مسلمان که نگاه نافذش پهنه جدیدی از علم را به جهان عرضه کرد در سال ۴۳۰ هجری قمری/ ۱۰۴۰ میلادی درگذشت.

ابن هیشم در دنیای فیزیک به بررسی مکانیک حرکت اجسام نیز علاقه نشان میداد و نخستین کسی بود که متوجه شد تا زمانی که راستای حرکت در یک جسم متحرک تغییر نکند یا، نیرویی خارجی بر آن وارد نشود آن جسم به حرکت خود ادامه خواهد داد. او به بحث درباره جاذبۀ میان اجرام آسمانی نیز پرداخته و گویا از مقدار شتاب جاذبه نیز آگاه بوده است.

منبع

www.history.mcs.st-andrew.ac.uk/ Biographyies/ Al-Haytham.html

ابوالفضل صالح

نویسنده: ابوالفضل صالح

متولد 24 آذر 1379 (2000/12/14) :-) دانش آموز دبیرستان علامه حلی 1 تهران و از علاقه مندی هام هم میتونم به ریاضیات، کامپیوتر و فیزیک اشاره کنم و بشدت به ورزش(فوتبال) علاقه دارم و به دنبال تغییر هستم...

ارسال دیدگاه

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *